संपूर्ण राज्याचे सार ते दुर्ग गडकोट हेच राज्य. गडकोट म्हणजे राज्याचे मूळ. गडकोट म्हणजे खजिना. गडकोट म्हणजे सैन्याचे मूळ. गडकोट म्हणजे राज्य लक्ष्मी. गडकोट म्हणजे आपले प्राण संरक्षण. असे रामचंद्र अमात्य यांनी आपल्या आज्ञापत्रात लिहिले होते. हे सारे च्या सारे वर्णन छत्रपती शिवरायांच्या सर्वच किल्यांसाठी आहेत. तथापि महाराष्ट्राची अस्मिता असलेल्या किल्ले रायगडला तर ते तंतोतंत लागू पडते.
रायगड हा सर्व बाजूंनी डोंगराळ जंगलांनी वेढलेला प्रदेश आहे. महान मराठा राजे छत्रपती शिवराय यांनी 1674 मध्ये रायगडास राजधानी बनवले होते. आणि येथेच त्यांनी 1680 मध्ये त्यांचे प्राणाची आहुती दिली होती. रायगडाचे पूर्वीचे नाव रायरी होते. राजे छत्रपती शिवरायांनी ते बदलून रायगड असे ठेवले.
रायगड महाडच्या उत्तरेस 27 किमी आणि मुंबईपासून 210 कि.मी. अंतरावर आहे. की जो 5.12 चौरस किलोमीटरमध्ये पसरलेला आहे. हा कोकण समुद्र किनार्यावरील मैदानाचा भाग आहे, त्याचे क्षेत्र उथळ टेकड्यांनी पसरलेला आहे. रायगड सह्याद्रीच्या टेकड्यांच्या पायथ्यावरून अरबी समुद्राच्या उंच किणार्यापर्यंत पोहोचला आहेत.
रायगडावर जाण्यासाठी एकच मार्ग आहे. राजे छत्रपती शिवरायांचा हा एकमेव मार्ग बनवण्यामागील हेतू असा असू शकतो की त्यांचे स्वत: चे अनोळखी लोक इथपर्यंत सहज पोहोचू शकतील परंतु शत्रूंना किल्ल्यात जाणे सोपे होंनार नव्हते.
रायगड हा किल्ला समुद्रसपाटी पासून 1350 मीटर उंच आहे. या किल्ल्यावर जाण्यासाठी प्रथम 1400-1450 पायर्या चढाव्या लागत होत्या. पण आता या किल्ल्याला भेट देण्यासाठी रोपवेची व्यवस्था केली आहे. रायगडच्या या किल्ल्यावर राजे छत्रपती शिवरायांचा राज्याभिषेक झाला आणि त्यांनी छत्रपतीची पदवी घेतली. हा किल्ला शिवरायांच्या हयातीत अविजित बनून राहिला.
या किल्ल्यात जाण्यासाठी अनेक दरवाजे होते. एक नगरखान दरवाजा होता ज्यामार्गे सामान्य लोक किल्ल्यात प्रवेश असत. मीना दरवाजातून महिला प्रवेश करायच्या. हा दरवाजा थेट राणी महालाकडे जायचा. पालकी दरवाजातून राजा आणि त्यांचे पक्षदल प्रवेश करत असत. राजवाड्याचा मुख्य दरवाजा मोठा दरवाजा होता. पालकी दरवाजाच्या एका बाजूला तीन अंधाऱ्या खोल्या होत्या. इतिहासकारांचा असा विश्वास आहे की ही खोल्या किल्ल्याचे धान्य भांडार होते. गडाच्या अवशेषांसमोर राजे छत्रपती शिवरायांची मूर्ती स्थापित केली आहे. येथे गंगासागर तलाव देखील आहे. या तलावात तेव्हा गंगा नदीचे पाणी टाकले होते. राज्याभिषेक साठी गंगा नदीचे पाणी आणले गेले होते. या तलावाचे जवळच जिजाऊ माता चा महल तथापि जगदीश्वर मंदिर आहेत. ते तुम्ही जरूर पहा.
काय आहे इतिहास :
रायगड पूर्वी रायरी म्हणून ओळखला जात असे. 1656 मध्ये चंद्रराव मोरे यांचे पासून राजे छत्रपती शिवरायांनी रायगड ताब्यात घेतला. यापूर्वीही अनेक राज्यकर्त्यांनी या शहरावर सत्ता काबीज केली होती. राजे छत्रपती शिवरायांनी रायरीची राजधानी म्हणून निवड केली आणि त्याचे नाव रायगड ठेवले. आबाजी सोनदेव आणि हिरोजी इंडूलकर यांनी येथे बरीच कामे केली. रायगडमध्ये सुमारे 300 घरे बांधली गेली. राजे छत्रपती
शिवरायांनंतर 1689 पर्यंत किल्ल्यावर संभाजी राजेंनी राज्य केले. यानंतर मोगलांनी त्याचा ताबा घेतला. नंतर 1818 मध्ये इंग्रजांनी रायगड ताब्यात घेतला.
रायगडच्या आसपास काय पहावे :
चवदार तळे :
महाड शहराच्या मध्यभागी चवदार तळे आहे. यापूर्वी मागासवर्गीय लोकांना या तलावातून पाणी घेण्यास मनाई होती. 1927 मध्ये भीमराव आंबेडकरांनी या तलावातील पाणी घेऊन ही परंपरा मोडली. या घटनेच्या वेळी दहा हजार लोक त्यांचेबरोबर होते. ही घटना नंतर महाड सत्याग्रह म्हणून प्रसिद्ध झाली.
सबनाला फॉल्स :
हा एक पाण्याचा झरा आहे. असे म्हणतात की ह्या झऱ्याचे पाण्यात रोगणाशक शक्ती आहे. स्थानिक लोकांचा असा विश्वास आहे की या धबधब्यात आंघोळ केल्याने त्वचेचे आजार बरे होतात.
शिवतारगड लेणी :
येथून 55 कि.मी. अंतरावर शिवतारगड नावाची ऐतिहासिक गुहा आहे. लोकांचा असा विश्वास आहे की शिवरायांचे आध्यात्मिक गुरू रामदास हे 16 वर्ष या गुहेत राहत होते. काही लोक असा विश्वासही ठेवतात की त्यांनी या गुहेत दासाबोध नावाचा प्रसिद्ध ग्रंथ रचला होता.
वालन कुंड :
वालन कुंड हा गोड्या पाण्याचा एक कुंड आहे. जर आपण या कुंडामध्ये कोणतेही खाद्य पदार्थ टाकले तर सात वेळा मासे ते खाण्यासाठी बाहेर पडतात. परंतु प्रत्येक वेळी माशांचे वेगवेगळे कळप बाहेर येतील आणि नंतर येणाऱ्या माशांचा आधीच्या माशाच्या कळपापेक्षा मोठा असतो.
रायगडावर कसे पोहोचायचे :
सर्वात जवळ विमानतळ हे मुंबई व पुणे आहेत. येथे रेल्वे मार्गाने जाण्यासाठी प्रथम मुंबई किंवा पुणे येथे पोहोचून त्यानंतर तेथून कोकण रेल्वेमार्गे लोणावळा, चिकला किंवा पनवेलला पोहोचेल. येथून टॅक्सी पकडुन तुम्ही रायगड किल्ल्यावर जाऊ शकता.
